null

Architektura z misją

Drukuj otwiera się w nowej karcie
Marlena Happach
Autor: Ewelina Lach

Warszawa lokalna - wygodna do życia i zielona, dobrze zaplanowana – w dialogu z mieszkańcami i inwestorami, zielona - odporna na zmiany klimatu, piękna i funkcjonalna - z budynkami publicznymi wybieranymi w konkursach – takie cele konsekwentnie realizuje architekt miasta z zespołem Biura Architektury i Planowania Przestrzennego. Podsumowujemy lata urzędowania architektki miasta Marleny Happach 2016 - 2024.

Jesienią 2016 roku konkurs na stanowisko dyrektora Biura Architektury i Planowania Przestrzennego wygrała ówczesna prezeska Oddziału Warszawskiego SARP Marlena Happach. Zaraz potem, na wniosek nowej dyrektorki została stworzona funkcja architekta miasta st. Warszawy. Obie te funkcje Marlena Happach pełniła do 12 kwietnia 2024 roku. Stając do konkursu i pełniąc obowiązki zawsze podkreślała, że swoją pracę traktuje jako misję i zobowiązanie. Kluczowymi wartościami polityki przestrzennej były jakość życia mieszkańców, lokalność i dobra architektura i urbanistyka, które wspierają tworzenie takiej Warszawy. Swoją misję architektka miasta realizowała z zespołem w bliskiej współpracy ze wszystkimi zaangażowanymi w tworzenia miasta biurami i jednostkami miasta stołecznego Warszawy. Bardzo ważny stał się dialog o wizjach różnych rozwiązań dla Warszawy. To był czas wytężonej pracy dla rozwoju miasta, który przypadł na niestabilny okres. Najpierw wybuchła pandemia, po niej wojna w Ukrainie, która sprawiła, że Warszawa nagle osiągnęła liczbę mieszkańców prognozowaną na 2050 rok. I wreszcie ścierały się różne wizje rozwoju samorządów w kontekście polityki krajowej i rosnących zagrożeń dla demokracji. 

Warszawa z planem na rozwój

Dziś większość decyzji inwestycyjnych w mieście wydajemy już na podstawie planów miejscowych. Projekty budynków i przestrzeni publicznych wybieramy w konkursach architektonicznych. Wypracowaliśmy lokalne standardy urbanistyczne, by zapewnić wysoki standard życia, dostęp do szkół i komunikacji publicznej w przypadku inwestycji powstających w ramach specustawy mieszkaniowej.

Przez ostatnie ponad 7 lat Rada m.st. Warszawy uchwaliła 129 planów miejscowych. Od października 2016 r. przybyło 7,89% powierzchni miasta pokrytej planami (to 4070,68 ha). Aktualnie mamy w Warszawie 361 uchwalonych i obowiązujących planów miejscowych, które obejmują 44,14% powierzchni miasta. Obecnie 193 plany dla 25,55% powierzchni miasta są na różnych etapach sporządzania. Warto pamiętać, że sposób zagospodarowania „terenów chronionych” (18,27% powierzchni miasta, 9 446,34 ha) jest określony na podstawie innych przepisów. Są to tereny wód (w przypadku Wisły to cała przestrzeń pomiędzy wałami przeciwpowodziowymi), lasów, cmentarzy oraz tereny zamknięte, które należą m.in. do wojska i kolei. Czyli dla ponad 18% powierzchni Warszawy plany nie są potrzebne. Do objęcia planami pozostaje więc w Warszawie 8 508,42ha, czyli 16,45% jej powierzchni. Dla pozostałych obszarów procedury planistyczne są już realizowane.

Wielką wagę przywiązujemy do udziału mieszkanek i mieszkańców w szukaniu jak najlepszych rozwiązań zapisywanych w planach miejscowych, dlatego stawiamy na konsultacje społeczne. Od października 2016 roku zebraliśmy ponad 3 886 wniosków do 40 planów miejscowych oraz ponad 28 500 uwag do 135 projektów planów miejscowych. Teraz trwają konsultacje 4 projektów planów miejscowych.

Trzeba podkreślić, że we wrześniu 2023 roku weszła nowelizacja ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Wprowadziła ona ważne zmiany. Kluczowa dotyczy konstytucji przestrzennej miasta. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przechodzi do historii. Do końca 2025 roku samorządy są zobligowane do uchwalenia planów ogólnych. Plan ogólny będzie ściśle powiązany ze strategią rozwoju gminy. W Warszawie obowiązuje studium z 2006 roku. W 2023 roku przedstawiliśmy projekt nowego studium, jednak z uwagi na zmiany prawne wstrzymaliśmy prace nad dokumentem. Projekt studium wraz z głosami mieszkańców zebranymi w konsultacjach są wkładem do prac nad Strategią Rozwoju Gminy oraz Planem Ogólnym. Wizja polityki przestrzennej oparta o: bogatą tożsamość miasta, lokalność, dobrze zaprojektowane przestrzenie publiczne, sprawną infrastrukturę, zieleń i proekologiczne rozwiązania, w której mieszkańcy mogą zdrowo i bezpiecznie żyć pozostaje dla nas bardzo ważna bez względu na zmiany ustawowe. 

Uchwała krajobrazowa

Przed nami uporządkowanie reklam w przestrzeni publicznej. Uchwała krajobrazowa nadal stanowi wyzwanie. Bez szczegółowych regulacji dla reklamy zewnętrznej, szyldów, małej architektury czy ogrodzeń, trudno osiągnąć ład w przestrzeni publicznej.

Projekt uchwały krajobrazowej był gotowy w 2019 r. Ale został zaskarżony przez wojewodę mazowieckiego. Po poprawkach i kolejnym wyłożeniu dokumentu do publicznego wglądu otrzymaliśmy 430 wniosków z 2110 uwagami, bo w pracę nad przygotowaniem tak ważnych uchwał włączamy mieszkańców i wszystkich interesariuszy.

Sytuację w zasadniczy sposób zmienił ostatnio wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 grudnia 2023 r. (sygn. akt P 20/19). Za niezgodne z Konstytucją RP uznał on zapisy art. 37a ust. 9 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, stanowiące podstawę do nakładania przez uchwały krajobrazowe powszechnego obowiązku dostosowania istniejących tablic reklamowych, nośników reklamowych, obiektów małej architektury i ogrodzeń do zapisów uchwały. Tym samym uchwała krajobrazowa utraciła swoją kluczową kompetencję. Teraz prowadzone są analizy w zakresie niezbędnych zmian w projekcie uchwały, wynikających z orzeczenia TK, jak i pod kątem możliwości zachowania technicznej ciągłości procedury prac prowadzonych nad obecnym projektem dokumentu.

Specustawa mieszkaniowa. Lex deweloper z ludzką twarzą

Gdy tzw. lex deweloper weszła w życie w sierpniu 2018 roku samorządy w tym Warszawa bała się o skutki dla miasta. Miała ułatwić inwestorom budowanie nowych osiedli nawet na takich terenach, na których plany miejscowe przewidują całkiem inne funkcje. Stworzyliśmy jednak lokalne standardy urbanistyczne, które ograniczyły negatywne skutki specustawy. Standardy te dotyczą wysokości obiektów, dostępności szkół i przedszkoli, dostępu do infrastruktury, odległości od obiektów publicznych czy zieleni, standardów parkingowych itd. Standardy jako akt prawa miejscowego bezwzględnie obowiązuje wszystkich potencjalnych wnioskodawców. Całą procedurę w ramach specustawy mieszkaniowej przeszło w Biurze Architektury i Planowanie Przestrzennego 9 inwestycji i uzyskało pozytywną opinię Rady Warszawy w ramach specustawy mieszkaniowej. Niektórzy z inwestorów decydują się na rozszerzoną ścieżkę dialogu o inwestycji określoną instrukcją Prezydenta m.st. Warszawy, która zwiększa możliwość dyskusji o inwestycji w zakresie dróg i funkcji publicznych z jednostkami samorządu a także zwiększenie udziału mieszkańców wobec przewidzianego przez specustawę minimum.

Konkursy architektoniczne. Jakie zorganizowaliśmy i co realizujemy?

Architektka miasta już w 2017 roku zadbała o wprowadzenie w mieście dobrej praktyki jaką jest wyłanianie projektów dla obiektów i przestrzeni publicznych w konkursach architektonicznych.

W ciągu ostatnich 7 lat w mieście odbyły się 32 konkursy z udziałem Biura Architektury i Planowania Przestrzennego. Architektka miasta ze swoim zespołem była inicjatorką inwestycji i organizatorem kluczowych konkursów, które zmieniają przestrzeń w ramach projektu Nowe Centrum Warszawy. W taki sposób wybraliśmy koncepcję tzw. Placu Centralnego (2017 r.) realizowanego teraz pomiędzy Muzeum Sztuki Nowoczesnej a głównym wejściem do Pałacu Kultury i Nauki, a także zmian ulicy Chmielnej, która właśnie jest modernizowana. Wielkie i zielone zmiany nastąpią też w rejonie ulic Złota – Zgoda (konkurs 2021 r.). Kontynuację przekształceń ulic na praskim brzegu Wisły na bardziej zielone i przyjazne dla pieszych oraz rowerzystów w ramach Nowego Centrum Warszawy zapowiada dopiero co otwarty w 2024 r. most pieszo-rowerowy. Koncepcja przeprawy także została wyłoniona w konkursie architektonicznym w latach 2016-2017. W 2023 roku zakończyły się przekształcenia trzech ważnych terenów zieleni: Pola Mokotowskiego (konkurs z 2018 r.), Kopca Czerniakowskiego z parkiem Akcji „Burza” przy ul. Bartyckiej (konkurs z 2019 r.) oraz parku Cichociemnych Spadochroniarzy AK (konkurs z 2019 r.).  To tylko efekty najważniejszych konkursów, bo było ich dużo więcej.

10 edycji Nagrody Prezydenta m.st. Warszawy. Coraz piękniej i wygodniej

W tym roku trwa 10 edycja Nagrody Architektonicznej. Jego pierwsza edycja obejmowała przegląd najlepszych inwestycji z lat 2001-2014, druga dotyczyła już przedsięwzięć ukończonych tylko w 2015 roku. Nagroda ewaluowała przez te wszystkie lata. Nagradzane są budynki użyteczności publicznej, komercyjne i mieszkaniowe a także projekty rewitalizacyjne i przestrzeni publiczne oraz wydarzenia architektoniczne. Jury przyznaje Grand Prix, a w plebiscycie warszawianki i warszawiacy wyłaniają nagrodę mieszkańców. Od 2019 roku są też przyznawane dwie bardzo ważne nagrody specjalne za proekologiczne „zielone” rozwiązania i za dostępność. Spójrzmy na laureatów grand prix kolejnych edycji. Ważna dla dyskusji o tożsamości Warszawy wystawa „Spór o odbudowę”, Hala Koszyki, która zmieniła sposób myślenia o przestrzeniach komercyjnych, Bulwary nad Wisłą, które były epokowe dla przywrócenia mieszkańcom kontaktu z rzeką. Biurowiec Nowogrodzka Square pokazał, że można elegancko i skromnie zaprojektować biurowiec w zabytkowym otoczeniu. Inwestycje edukacyjne takie jak żłobek publiczny nr 67 w Wesołej czy Szkoła Podstawowa nr 400 w Wilanowie prezentują modelowe przestrzenie dla najmłodszych do rozwoju i bycia razem. Browary Warszawskie zrewolucjonizowały wielki, poprzemysłowy fragment Woli. Modernizacja Biblioteki Narodowej nadała rewitalizacji powojennej architektury nową jakość. To kamienie milowe rozwoju Warszawy ostatnich lat. Możemy być dumni z warszawskich projektantów i inwestycji, które zmieniają nasze miasto na lepsze.

Standardy szkolne – mądre, ładne i funkcjonalne budynki do nauki tworzące szkolne społeczności

Aby dobrze uczyć w XXI wieku, trzeba zmienić myślenie o architekturze szkół. W 2020 roku wypracowaliśmy i przyjęliśmy w Warszawie standardy „Szkoła dobrze zaprojektowana”. Odpowiadają one na wyzwania związane z nowoczesną edukacją. Szkoły musimy lepiej projektować i urządzać, mądrzej remontować, zgodnie z ideami zrównoważonego rozwoju, z dbałością o formę i detal. Przestrzenie mają być elastyczne i wielofunkcyjne, służyć także lokalnej społeczności poza lekcjami. Powinny pobudzać wyobraźnię dzieci, odzwierciedlać postęp technologiczny, uwrażliwiać na kwestie przyrodnicze i zmian klimatu.

Standardy są obowiązkowe w stosunku do wszystkich inwestycji dotyczących szkół i zespołów szkolno-przedszkolnych w Warszawie. Służą usprawnieniu pracy nad projektem i jego oceną zarówno dla nowo powstających budynków jak i projektów modernizacji, rozbudowy czy przebudowy już istniejących placówek. Szkoły wyróżniane nominacjami i nagrodami w konkursie Nagroda Architektoniczna Prezydenta m.st. Warszawy pokazują, że najmłodsi warszawianki i warszawiacy mają coraz lepsze miejsca do uczenia się.

Osiedla i place Warszawy. Jak projektować z mieszkańcami lepsze miasto do życia, pracy i wypoczynku?

Namysł nad przyszłym rozwojem miasta pogłębiły warsztaty projektowe z udziałem mieszkańców. Tak zastanawialiśmy nad terenami rozwojowymi w mieście i przestrzeniami publicznymi. Warsztaty „Osiedla Warszawy” wprowadziły nową jakość w szukaniu optymalnych rozwiązań dla nowego zagospodarowania terenów, które wcześniej pełniły funkcje głównie przemysłowe. Nazwa Osiedla Warszawy oznaczała osiedla na miarę XXI wieku z infrastrukturą społeczną, miejscami pracy i terenami rekreacji, a przede wszystkim dobrymi i zrównoważonymi rozwiązaniami komunikacyjnymi. W warsztatach powstały koncepcje dla rozwoju Portu Żerańskiego, terenów FSO Żerań, Starych Świdrów, rejonu Szwedzkiej. Wypracowane koncepcje zostały włączone do aktualizacji polityki przestrzennej Warszawy.

Koncepcję dla placu Powstańców Warszawy wypracowaliśmy wspólnie z mieszkańcami w 2017 r. Jednym z etapów tego procesu były warsztaty projektowego charrette. Warsztaty to intensywny i szybki proces łączący wiedzę ekspercką i prace koncepcyjne przy udziale mieszkańców. Wizja z  warsztatów została wykorzystana w przygotowaniu projektu wykonawczego zmian na placu. Na początku 2025 r. zacznie działać czterokondygnacyjny parking podziemny na 420 miejsc (co pozwoli uwolnić okoliczne ulice od samochodów na rzecz pieszych). W drugim etapie nad stropem parkingu zostanie urządzona zieleń i przestrzenie publiczne dla pieszych.

W 2023 r. odbył się cykl warsztatów charrette dla trzech kolejnych placów: Teatralnego, Bankowego i Żelaznej Bramy.  To zapowiedź oczekiwanych przez mieszkańców kolejnych zmian w ramach Nowego Centrum Warszawy.

ZODIAK Warszawski Pawilon Architektury. Miejsce spotkań i rozmów o rozwoju miasta

Od 2018 roku w ZODIAKU Warszawskim Pawilonie Architektury zrealizowaliśmy ponad 30 wystaw i niemalże 1000 różnorodnych wydarzeń. Tu rozmawiamy z ekspertami i mieszkańcami o architekturze i przestrzeni miasta. Pawilon współtworzymy z partnerami z Oddziału Warszawskiego SARP. W ZODIAKU Opowiadamy zarówno o historii Warszawy, jak i projektach na przyszłość. Organizujemy wystawy, wykłady, dyskusje, warsztaty architektoniczne, a także pokazy filmowe czy koncerty. ZODIAK jest otwarty na partnerów instytucjonalnych, jak i  na inicjatywy mieszkańców.

Aktualnie obowiązki dyrektora Biura Architektury i Planowania Przestrzennego m.st. Warszawy pełni Bartosz Rozbiewski, wcześniej wicedyrektor Biura zajmujący się polityką przestrzenną i mobilnością. Zarząd m.st. Warszawy przygotowuje konkurs na stanowisko architekta miasta i dyrektora Biura Architektury i Planowania Przestrzennego. Najważniejsze wyzwania stojące przed Miastem to przyjęcie planu ogólnego i powiązana z nim aktualizacja strategii rozwoju miasta.